Vekalet Sözleşmesi, Vekilin/Vekalet Verenin Borçları ve Sözleşmenin Sona Ermesi

Vekalet Sözleşmesi, Vekilin/Vekalet Verenin Borçları ve Sözleşmenin Sona Ermesi

VEKÂLETİN KAPSAMI

Vekâlet sözleşmesi, vekilin vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Sözleşme veya teamül varsa vekil, ücrete hak kazanır.

• Sözleşmede açıkça gösterilmemişse, görülecek işin niteliğine göre belirlenir.
• Vekâlet, özellikle vekilin üstlendiği işin görülmesi için gerekli hukuki işlemlerin yapılması yetkisini de kapsar.
• Vekil, özel olarak yetkili kılınmadıkça dava açamaz, sulh olamaz, hakeme başvuramaz, iflas, iflasın ertelenmesi ve konkordato talep edemez, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, bağışlama yapamaz, kefil olamaz, taşınmazı devredemez ve bir hak ile sınırlandıramaz.
• Müvekkil vekaletin kapsamını her zaman daraltabileceği gibi vekili azledebilir. Fakat vekaletin kapsamının genişletilebilmesi için vekilin onayı gerekir.
• Vekile her işi yapabileceği genel bir temsil yetkisi verilebileceği gibi yalnızca belirli bir işi yapması için özel temsil yetkisi de verilmiş olabilir.
• Genel ya da özel temsil yetkisi vermek kural olarak taraflar arasındaki anlaşmaya bağlıdır; fakat yasa bazı işlerin görülmesi için mutlaka yetkisi verilmesini zorunlu tutmuştur.

Sözleşmenin öğeleri şunlardır:

1. Bir işin görülmesi: Vekil, işi vekalet verenin çıkarına ve iradesine uygun olarak yapmalıdır; kendisine ücret ödenmemesi halinde dahi böyledir.
2. Ücretin zorunlu öğe olup olmadığı: Ancak sözleşmeyle ücret ödeneceği kararlaştırılmışsa ya da ücret ödeneceği yolunda bir genelge varsa, o zaman vekil ücreti isteyebilir. Dolayısıyla ücret sözleşmenin zorunlu öğesi değildir. Vekil iş görmeye başladıktan sonra ortaya çıkan mücbir sebeplerle işi tamamlamak olanaksızlaşırsa, yine de vekile o ana dek yaptığı iş karşılığı uygun ücret vermek gerekir.
3. Anlaşma: Kural olarak tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradelerini açıklamaları ile sözleşme kurulmuş olur.

Ret edilmedikçe vekilin kabul etmiş sayılacağı haller:

1. Vekilin tevdi edilen işi idare hususunda resmi bir sıfatı varsa
2. İşin icrası mesleğinin icabından ise yahut bu gibi işleri kabul edeceğini ilan etmişse, vekalet vekil tarafından kabul edilmiş sayılır.

Müvekkil için de zımni kabul mümkün olup, çıkarına yapılan işe ses çıkarmayan ya da işin sonuçlarında yararlanan ücret ödeyen müvekkil ile vekil arasında vekalet ilişkisi kurulmuş olur.

Vekalet sözleşmesi kural olarak hiçbir biçime bağlı değildir.

Bazı vekalet sözleşmesi çeşitleri özel biçime bağlanmaktadır; örneğin gayrimenkul tellallığı, itibar mektubu, itibar emrinin yazılı yapılması gereklidir.

VEKÂLET ÇEŞİTLERİ

İtibar emri, itibar mektubu(akreditif), tellallık, komisyon, acentelik gibi sözleşmelerdir. Bu sözleşmelere özel düzenlemelerde hüküm bulunmayan konularda, bu sözleşmelere de vekaletle ilgili olarak düzenlenmiş bulunan genel kurallar uygulanır.

Vekalet sözleşmesinin günlük yaşamda görülen doktorluk, veterinerlik, noterlik, avukatlık, eğitim, bankacılık, danışmanlık gibi birçok uygulaması vardır. Bu sözleşmeler hakkında özel hüküm bulunmayan hallerde vekalete ilişkin kurallar uygulanır.

VEKİLİN BORÇLARI

1. Talimata uygun ifa: Vekil, vekalet verenin açık talimatına uymakla yükümlüdür. Ancak, vekalet verenden izin alma imkanı bulunmadığında, durumu bilseydi onun da izin vereceği açık olan hallerde, vekil talimattan ayrılabilir. Bunun dışındaki durumlarda vekil, talimattan ayrılırsa, bundan doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile, vekalet borcunu ifa etmiş olmaz.

2. Şahsen ifa, sadakat ve özen gösterme: Vekil, her şeyden önce işi yaparken gerekli özeni göstermek zorundadır. Vekilin özen borcundan doğan sorumluluğunun belirlenmesinde, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır. Vekalet ücretsiz ya da düşük ücretle yapılıyorsa özen borcu hafifler. Özen borcunun yerine getirilmediğini müvekkil kanıtlamalıdır. Müvekkil kusuru bulunmadığını kanıtlayarak sorumluluktan kurtulabilir. Vekil, vekalet borcunu bizzat ifa etmekle yükümlüdür. Şu 3 halde işi bizzat yapma yükümlülüğünden kurtulur:

• Sözleşmede başkasını vekil olarak atamaya yetkili kılınmışsa
• İşi başkasına yaptırmak zorunda kalmışsa
• Başkasını vekil olarak atayabileceği konusunda gelenek varsa

Vekilin sorumluluğu genel olarak işçinin sorumluluğuna ilişkin hükümlere bağlıdır. Vekil yetkisi olmadığı halde işi başkasına yaptırırsa, o kişi davranış ve eylemlerinden tıpkı kendisi yapmış gibi sorumlu olur. Müvekkil, vekile ileri sürebileceği hakları, onun atadığı 3. kişiye yani alt vekile karşı da ileri sürebilir.

Vekil başkasına vekalet vermeye yetkili ise, sadece seçmede ve talimat vermede gerekli özeni göstermekle yükümlüdür.

Vekalet veren, her iki durumda da vekilin kendi yerine koyduğu kişiye karşı sahip olduğu hakları, doğrudan doğruya o kişiye karşı ileri sürebilir.

3. Hesap verme yükümlülüğü: Vekil, vekalet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek ve vekaletle ilişkili olarak aldıklarını vekalet verene vermekle yükümlüdür. Vekil, vekalet verene tesliminde geciktiği paranın faizini de ödemekle yükümlüdür.

4. İşi vekâlet verene bağlılıkla yapma yükümlülüğü: Sadakat yükümlülüğü ve bundan doğan sır saklama borcu, iş bittikten sonra da devam eder.

5. İşi görürken elde ettiği hakları ve özellikle alacakları da vekâlet verene geçirme yükümlülüğü: Vekilin, kendi adına ve vekalet veren hesabına gördüğü işlerden doğan üçüncü kişilerdeki alacağı, vekalet verenin vekile karşı bütün borçlarını ifa ettiği anda, kendiliğinden vekalet verene geçer. Vekilin iflası halinde vekalet veren, bu alacağın kendisine geçmiş olduğunu iflas masasına karşı da ileri sürebilir. Vekalet veren, vekilin kendi adına ve vekalet veren hesabına edinmiş olduğu taşınır eşyanın iflas masasından ayrılarak kendisine verilmesini isteyebilir. Vekilin sahip olduğu hapis hakkından iflas masası da yararlanır.

VEKÂLET VERENİN BORÇLARI

1. Vekâlet veren, vekaletin gereği gibi ifası için vekilin yaptığı giderleri ve verdiği avansları faiziyle birlikte ödemek ve yüklendiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür.
2. Vekil, vekaletin ifası sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini vekalet verenden isteyebilir. Ancak vekalet veren, kusuru bulunmadığını ispat ederek bu sorumluluktan kurtulabilir.
3. Ücret borcunun doğabilmesi için sözleşmede ücret ödeneceğinin kararlaştırılmış olması ya da gelenek gereği vekile ücret ödenmesi gerekmektedir.

Birlikte vekâlet verenlerin ve birlikte vekillerin sorumluluğu: Bir kişiye birlikte vekalet verenler, vekile karşı müteselsil olarak sorumludurlar. Vekaleti birlikte üstlenenler, vekaletin ifasından müteselsilen sorumludurlar ve yetkilerini başkalarına devir hakları olmadıkça, vekalet vereni, ancak birlikte yaptıkları fiil ve işlemleriyle borç altına sokabilirler.

VEKÂLET SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİ

1. Tek taraflı sona erme: Azil ve istifa sözleşmeyi sona erdirir. Vekalet veren ve vekil, her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir. Ancak, uygun olmayan zamanda sözleşmeyi sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.
2. Ölüm ehliyetin kaybedilmesi ve iflas: Sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça sözleşme, vekilin veya vekalet verenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası ile kendiliğinden sona ermiş olur. Bu hüküm, taraflardan birinin tüzel kişi olması durumunda, bu tüzel kişiliğin sona ermesinde de uygulanır. Vekaletin sona ermesi vekalet verenin menfaatlerini tehlikeye düşürüyorsa, vekalet veren veya mirasçısı ya da temsilcisi, işleri kendi başına görebilecek duruma gelinceye kadar, vekil veya mirasçısı ya da temsilcisi, vekaleti ifaya devam etmekle yükümlüdür.

Vekilin sözleşmenin sona erdiğini öğrenmeden önce yaptığı işlerden, vekalet veren ya da mirasçıları sözleşme devam ediyormuş gibi sorumludur.